Patiëntveiligheid is meer dan het volgen van de professionele standaard
Hoe zorg je voor veilige zorg in een wereld waarin niet elke situatie in een richtlijn past? Over die vraag gingen medisch specialisten, onderzoekers en andere experts met elkaar in gesprek tijdens een bijeenkomst van de Federatie Medisch Specialisten over patiëntveiligheid en verantwoord risico's nemen.
In de gezondheidszorg zijn richtlijnen, protocollen en veiligheidsmaatregelen onmisbaar. Ze helpen medisch specialisten en collega zorgprofessionals om kennis toe te passen en patiënten passende en veilige zorg te bieden. Tegelijkertijd is de praktijk vaak weerbarstiger dan een richtlijn kan beschrijven. Geen patiënt is hetzelfde en niet iedere situatie laat zich vangen in een richtlijn of protocol.
Tijdens de bijeenkomst stond daarom een fundamentele vraag centraal: Hoe balanceer je tussen richtlijnen, professionaliteit en risico's in de zorg? Vanuit verschillende perspectieven werd naar deze vraag gekeken: vanuit richtlijnontwikkeling, risicocommunicatie en samen beslissen, praktijkervaringen uit de spreekkamer, de opleiding van nieuwe generaties artsen en inzichten uit andere sectoren, zoals de politie.
Professionele ruimte
In verschillende bijdragen kwam naar voren dat richtlijnen belangrijke hulpmiddelen zijn, maar geen doel op zich. Ze ondersteunen professionals bij het maken van keuzes, maar nemen de verantwoordelijkheid voor die keuzes niet over. Juist in complexe situaties vraagt goede zorg om professioneel oordeel. Dat betekent dat medisch specialisten soms bewust kiezen voor een andere aanpak dan de standaard voorschrijft. Niet omdat zij de richtlijn naast zich neerleggen, maar omdat de patiënt die tegenover hen zit daarom vraagt.
Onzekerheid, risico’s en verwachtingen
De aanwezigen bespraken voorbeelden uit de dagelijkse praktijk waarin meerdere risico's tegen elkaar moeten worden afgewogen. Soms kan een behandeling medische winst opleveren, maar brengt deze tegelijkertijd grote risico's met zich mee. Soms is afzien van behandeling juist de meest passende keuze. Dat vraagt om gesprekken over onzekerheid, risico's en verwachtingen. Niet alleen tussen arts en patiënt, maar ook tussen collega's en binnen zorgorganisaties.
Vertrouwen en vakmanschap
Een terugkerend thema gedurende de avond was vertrouwen. Vertrouwen in de expertise van zorgprofessionals, vertrouwen in het gesprek met de patiënt en vertrouwen om in specifieke situaties af te wijken van de standaard wanneer dat nodig is.
Daarbij werd benadrukt dat patiëntveiligheid meer is dan het voorkomen van fouten. Het gaat ook om het zorgvuldig afwegen van risico's, het erkennen van onzekerheid en het nemen van verantwoordelijkheid voor keuzes die nooit zwart-wit zijn. Dat vraagt niet alleen om kennis van richtlijnen en protocollen, maar ook om ervaring, reflectie en het vermogen om keuzes achteraf te kunnen uitleggen. Professioneel handelen betekent immers niet dat risico's altijd kunnen worden voorkomen, maar dat zij bewust en verantwoord worden afgewogen.
Een gesprek dat doorgaat
De bijeenkomst maakte duidelijk dat de gezondheidszorg voortdurend zoekt naar de juiste balans tussen richtlijnen en professionele ruimte, tussen veiligheid en passende zorg. Die zoektocht is niet uniek voor de zorg, maar speelt ook in andere sectoren waarin professionals onder complexe omstandigheden beslissingen moeten nemen.
Sprekers
- Samara Jaber, directeur van het Kennisinstituut van de Federatie ging in op de rol van richtlijnen en professionele ruimte: ‘richtlijnen geven richting, het is aan de zorgprofessional om daar betekenis aan te geven.’
- Olga Damman, universitair hoofddocent risicocommunicatie voor Samen Beslissen en Annemijn Aarts, oncologisch gynaecoloog, beiden verbonden aan het Amsterdam UMC gingen in op risicocommunicatie in het samen beslissen met patiënt. Hoe maak je onzekerheid bespreekbaar dat zorg niet volledig maakbaar of risicoloos is.
- Aios gynaecologie Katrien Groenhof liet zien hoe artsen in opleiding leren omgaan met onzekerheid en risico's. Vakmanschap ontstaat niet alleen door kennis van richtlijnen, maar juist ook door ervaring op te doen, afwegingen te bespreken en verantwoordelijkheid te leren nemen voor keuzes in complexe situaties.
- Verantwoord omgaan met risico’s is een vraagstuk voor iedere professionele omgeving waarin mensen complexe afwegingen moeten maken. Teun-Pieter de Snoo, neurobioloog en Onderzoeksleider Professionele weerbaarheid bij de Politieacademie deelde inzichten uit onderzoek en praktijk hoe politiemedewerkers onder druk bewust en beargumenteerd professionele ruimte moeten pakken.
Meer weten of informatie over dit onderwerp?
Bekijk de themapagina patiëntveiligheid.