Vrij verkeer artsen in Europa: Eenvoudiger op papier dan in de praktijk

Binnen de Europese Unie (EU) geldt vrij verkeer van beroepen. In theorie zouden medisch specialisten dus eenvoudig buiten de landsgrenzen hun vak moeten kunnen uitoefenen. In de praktijk blijkt de erkenning van medische specialistentitels in andere EU-landen echter allesbehalve vanzelfsprekend. Dat leidt in de praktijk tot vertraging, onzekerheid en soms het volledig afhaken van artsen die grensoverschrijdend willen werken. Dit artikel beschrijft de ontwikkelingen en dilemma’s die daarbij spelen en plaatst deze in de bredere context van mobiliteit, kwaliteit en regelgeving.

In het kort

  • Vrij verkeer van beroepen binnen de EU klinkt eenvoudig, maar voor medisch specialisten blijkt werken over de grens vaak ingewikkelder dan gedacht.
  • In de praktijk blijkt erkenning van medische specialismen tussen landen complex. Wat in het ene land een zelfstandig specialisme is, kan elders een subspecialisme of differentiatie zijn.
  • Het Europese project Mapping and Matching of Medical Specialties (MaMoMS) brengt deze verschillen systematisch in kaart.
  • Europese examens spelen een steeds grotere rol in de opleiding van medisch specialisten.
  • Mobiliteit van artsen neemt mogelijk toe door schaarste, maar registratieprocedures blijven een belangrijke drempel en de uitdaging is mobiliteit te stimuleren zonder concessies aan kwaliteit en patiëntveiligheid.

Dit vraagstuk is al langer een punt van aandacht binnen het Netwerk Europa van de Federatie Medisch Specialisten en bij de Union Européenne des Médecins Spécialistes (UEMS). Dit is onder meer zichtbaar door individuele casuïstiek en eerdere berichtgeving, zoals Netwerk Europa: ‘Registratie in het buitenland is geen vanzelfsprekendheid’. Dat deze problematiek inmiddels breder wordt herkend en besproken, bleek ook uit de agendering van dit onderwerp in de raad Opleiding van de Federatie in november 2025.

Grote verschillen in het specialismelandschap  

Een belangrijke oorzaak van de problemen rond erkenning is de grote variatie in de wettelijke erkenning van medische specialismen en subspecialismen binnen Europese landen. Wat in het ene land een zelfstandig specialisme is, geldt in een ander land als subspecialisme, aandachtsgebied of differentiatie, of kent daar geen aparte erkenning. Zelfs als beide landen eenzelfde specialisme erkennen, blijken er in de praktijk nog grote inhoudelijke verschillen.  

Een voorbeeld is vaatchirurgie. In Nederland is dit een differentiatie binnen de chirurgie, terwijl het in veel andere landen een zelfstandig specialisme is. Nederlandse vaatchirurgen staan bij het College Geneeskundige Specialismen (CGS) formeel geregistreerd als chirurg en kunnen daardoor in veel landen niet als vaatchirurg aan de slag. Soortgelijke hindernissen bestaan bij meerdere specialismen.

Mapping and Matching of Medical Specialties (MaMoMS)

Armand Girbes, voorzitter van Netwerk Europa van de Federatie en Nederlands vertegenwoordiger binnen de UEMS, werkt namens de UEMS aan het MaMoMS-project (Mapping and Matching of Medical Specialties). Dit project brengt per Europees land in kaart welke specialismen en subspecialismen formeel zijn erkend en hoe deze zich tot elkaar verhouden. Het doel is om overeenkomsten en verschillen inzichtelijk te maken en daarmee drempels voor mobiliteit zichtbaar te maken. Daarnaast worden de specialismen getoetst aan de beschrijving in Annex V, het document van de EU waarin de automatisch binnen de EU erkende specialismen worden beschreven.

Het beoogde eindresultaat van MaMoMS is een online tool waarmee Europese artsen eenvoudig kunnen nagaan of hun (sub)specialistische erkenning aansluit bij de eisen in een ander land, en welke aanvullende stappen voor registratie nodig zijn.

Europese examens: groeiende rol in de Nederlandse opleiding

Europese examens spelen een steeds grotere rol in de opleiding en positionering van medisch specialisten. Infectioloog Annelies Verbon heeft samen met de Federatie een inventarisatie uitgevoerd onder alle drieëndertig wetenschappelijke verenigingen naar de rol van Europese examens binnen het specialisme. Alle verenigingen hebben hieraan deelgenomen.

Uit deze inventarisatie blijkt dat vrijwel alle specialismen inmiddels een Europees examen hebben, en deze in toenemende mate worden gewaardeerd en benut. Bij een aantal specialismen is het behalen van het Europese examen zelfs verplicht aan het einde van de opleiding. Bij andere specialismen levert het examen accreditatiepunten op of wordt het examen verplicht gesteld wanneer het nationale examen niet wordt behaald.  

De uitkomsten laten zien dat Europese examens steeds vaker worden beschouwd als een inhoudelijk sterke en prestigieuze blijk van expertise. Tegelijkertijd geldt dat het behalen van een Europees examen geen automatische erkenning of registratie in een ander land oplevert, en verschilt de waardering voor het examen per vakgebied en per land.  

Mobiliteit; wat laten cijfers wel en niet zien  

Cijfers van het Capaciteitsorgaan laten zien dat de immigratie en emigratie van medisch specialisten niet om zeer grote aantallen gaat, maar wel om structurele bewegingen. Gemiddeld immigreren er ruim honderd medisch specialisten per jaar naar Nederland. Tegelijkertijd emigreren jaarlijks ongeveer 160 specialisten. Ongeveer 40 procent van alle immigratie en emigratie vindt plaats tussen Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en België. Ook gaat het in de meeste gevallen niet om tijdelijke stages of fellowships in het buitenland. Na vijf jaar werkt gemiddeld nog driekwart van de geïmmigreerde specialisten in Nederland, na vijftien jaar is dit iets meer dan de helft.  

Deze cijfers laten slechts een deel van de werkelijkheid zien, namelijk alleen de geslaagde trajecten. Ze geven geen inzicht in het aantal artsen dat het registratieproces wel is gestart, maar niet heeft afgerond of het traject niet eens begint vanwege de complexiteit en onzekerheid. De daadwerkelijke omvang van het probleem blijft daardoor grotendeels buiten beeld. Juist deze onzichtbare groep maakt duidelijk dat formele mobiliteitscijfers het effect van ingewikkelde erkenningsprocedures onderschatten.

Spanningsveld tussen kwaliteit, schaarste en Europese druk

In Nederland zijn het College Geneeskundige Specialismen (CGS) en de Registratiecommissie Geneeskundig Specialisten (RGS) verantwoordelijk voor respectievelijk de opleidingskaders en de beoordeling van individuele registraties. Dit stelsel beoogt de kwaliteit van de medisch-specialistische zorg te borgen: artsen die in het buitenland zijn opgeleid kunnen pas in Nederland aan de slag als aannemelijk is dat zij een opleiding hebben gevolgd die inhoudelijk en qua niveau voldoende aansluit bij de Nederlandse eisen.  

Tegelijkertijd neemt de druk op mobiliteit toe. De (regionale) schaarste in de medisch-specialistische zorg maakt internationale instroom steeds relevanter en soms noodzakelijk. Een recent WHO-rapport over de mobiliteit van artsen in de EU laat een 58 procent toename zien van artsen die in het buitenland zijn opgeleid in de EU over de laatste tien jaar. Het artikel stelt:  

‘If not adequately managed, international mobility and migration of health workers from countries facing health worker shortages can weaken their health systems and widen inequities.’ 

De verwachting is daarom dat meer artsen vanuit het buitenland in Nederland zullen willen werken.

Naast schaarste groeit ook de Europese druk op Nederland om mobiliteit beter te faciliteren. De UEMS zet hierop in via European Training Requirements (ETRs) en de ontwikkeling van Europese examens. Ook het MaMoMS-project van de UEMS draagt eraan bij dat verschillen tussen landen zichtbaarder worden en daarmee nadrukkelijker op de agenda komen. De Europese Commissie voert bovendien druk uit op Nederland via de Europese proportionaliteitsrichtlijn. Concreet betekent dit dat het CGS bij elk nieuw besluit moet motiveren dat regels die het vrije verkeer beperken evenredig zijn aan het nagestreefde doel van de wijziging in het besluit, zoals kwaliteitsborging. Dit betekent dat opleidings- en registratiebesluiten grondiger onderbouwd moeten worden om rekening te houden met Europese mobiliteit.

Mobiliteit biedt kansen, bijvoorbeeld voor artsen die ervaring willen opdoen in het buitenland of voor Nederland bij het opvangen van tekorten. Tegelijkertijd vraagt het om heldere keuzes, zodat grotere mobiliteit niet ten koste gaat van kwaliteit en patiëntveiligheid. Juist daarom is actieve deelname van de beroepsgroep op Europees niveau geen luxe, maar een voorwaarde om regie te houden op kwaliteit én mobiliteit. 

Bronnen gebruikt in dit artikel:  

Bekijk ook